Leòdhas

O Uicipeid
Gearr leum gu: seòladh, lorg
Leòdhas

Tha Leòdhas no Eilean Leòdhais na phàirt dhe na h-Innse Gall. 'S e Leòdhas an t-eilean as motha anns na h-Eileanan Siar: 1,770 cilemeatair ceàrnach.[1] 'S e Steòrnabhagh an aon baile air an eilean le barrachd na 5,000 daoine timcheall air. Tha Leòdhas na phàirt dhen eilean ceudna mar na Hearadh.

An t-Ainm[deasaich | deasaich an tùs]

Tha cuid dhen bheachd gu bheil an t-ainm, Leòdhas, a' tighinn às an t-Seann Lochlannais, agus gu bheil e a’ ciallachadh Ljoðahús ("taigh-ciùil").[2] Tha far-ainm aig Leòdhas, "Eilean an Fhraoich".

Cruinn-eòlas[deasaich | deasaich an tùs]

Tha Am Bac, Nis, Na Lochan, An Rubha, Ùig, A' Phàirc, Càrlabhagh, Ùige agus Steòrnabhagh ’nan sgìrean ann an Leòdhais. Tha ceithir parraistean ann: Barabhas, Na Lochan, Steòrnabhagh, agus Ùige.

Na h-eileanan beaga[deasaich | deasaich an tùs]

Seo feadhainn de na h-eileanan beaga a tha faisg air Leòdhas:

Eachdraidh Eilean Leòdhais[deasaich | deasaich an tùs]

Tha e coltach gun robh mac-an-duine a' fuireach ann an Leòdhas o chionn 8 000 bliadhna, oir chaidh rudan a lorg ann an riasg a tha a' ciallachadh gun deach coillteach a losgadh, gus am bi cluaintean ann airson fhèidh. Tha fianais àrc-eòlach as sine a' tighinn bho 3 000 ro Chrìosta (5 000 bliadhna air ais). Aig an àm seo, thòisich daoine a bhith a' stèidheachadh thuathanasan maireannach. Chaidh taighean a thog na daoine seo a lorg air feadh nan Eilean Siar, gu sònraichte aig Dail Mhòr, Càrlabhaigh. Chaidh na Tursachan Chalanais, agus àiteachan eile mar seo, a thogail aig an àm seo cuideachd.

Mu 500 RC, thòisich Linn an Iarainn anns an eilean. Dh'fhàs na togalaichean na bu mhotha, agus thòisich daoine a' togail bhruighean, mar eisimpleir Dùn Chàrlabhaigh. Nuair a thàinig na Scotti (mar a chanadh ri na Gàidheal aig an àm seo), thog iad Gàidhlig dha Leòdhas. Anns an 6mh linn agus rè na linntean às dèidh sin, bha Crìostaidheachd air a sgaoileadh tro na h-eileanan.

Fir-thàileisg Leòdhais

Anns an 9mh Linn, thòisich na Lochlannaich a’ tuineachadh ann an Leòdhas. Phòs iad muinntir an àite agus dh’iompachadh iad gu Crìosdaidheachd. Aig an àm seo, bha Leòdhas ’na phàirt de Rìoghachd Eilein Mhanainn agus nan Eilean, agus gu h-oifigeil, ’na phàirt de Rìoghachd Nirribhidh. Fir-thàileisg Leòdhais, a chaidh a lorg ann an Ùig ann an 1831, chaidh iad an dèanamh aig an àm seo. Tha buaidh nan Lochlannach gu sònraichte follaiseach anns na h-ainmean-àite: mar eisimpleir " Pabail" no "Nis". Anns an 13mh Linn, fhuair Rìoghachd na h-Alba Leòdhas agus na h-Eileanan Siar air fad, oir chaidh Cùmhnant Pheairt aontachadh ann an 1266 agus phàidh rìgh na h-Alba, Alasdair III, èirig do rìgh Nirribhidh, gus am biodh na h-Eileanan Siar agus Eilean Mhanainn fo smachd na h-Alba.[3] Ghlèidh Nirribhidh Arcaibh agus Sealtainn, ge-tà. Anns an 14mh Linn, bha Tighearnas nan Eilean glè chumhachdach. Bha na tighearnan stèidhichte ann an Ìle, ach bha iad a' riaghladh thairis air Innse Gall.

An toiseach, bha Leòdhas fo smachd an Clann MhicLeòid, ach às dèidh bhliadhnaichean làn strì agus chogaidhean eadar na cinnidhean (fiù 's anns na cinnidhean fhèin), dh'arfuntaich an rìgh Seumas VI fearann Clann MhicLeòid ann an 1597, agus thug e am fearainn do thuinichean Gallda , gus am biodh iad a' toirt buaidh Ghallda air na h-eileanan. Cha robh na tuinichean Gallda soirbheachail ge-tà, agus cheannaich Clann MhicChoinnich à Ceann an t-Sàile am fearann ann an 1609.

Às dèidh Bliadhna Theàrlaich (1745), bha an riaghaltas a' feuchainn ris a’ Ghàidhlig a lagachadh, agus bha fèilidhean mì-laghail. Dh'imrich mòran a-null thairis, gu h-àraid a dh'Astràilia agus a dh'Aimearaga a Tuath. Ann an 1844, cheannaich Seumas MacMhathain (Sir James Matheson) Leòdhas. Eadar 1847-57, thog MacMhathain Caisteal Leòdhais ann an Steòrnabhagh. Air tàilleibh gort agus atharrachaidhean ann an cleachdadh-fearainn, dh'imrich barrachd dhaoine a-null thairis. Ach cha do dh'fhàs cùisean na b’ fheàrr don feadhainn a dh'fhuirich, oir bha na morairean ag iarraidh an fearainn a' cleachdadh airson chaoraich agus mar bheinn-sheilg.

Ag àm a' chiad chogaidh, bha mìltean de Leòdhasaich an sàs anns a' chòmhraig. Nuair a bha an cogadh seachad, bha na saighdearan a thàinig beò a' dol air ais dha Leòdhas air HMY An Iolaire. Tràth sa mhadainn Là na Bliadhna Ùire 1919, bha faisg air 300 daoine air bòrd, eadar sheòladairean agus shaighdearan. Faisg air cladach Steòrnabhaigh, chaidh an Iolaire às an rathad agus chaidh a mhilleadh air Biastan Thuilm. Chaidh barrachd is 200 daoine bhàthadh. Aig àm an dàrna cogaidh, bha iomadh Leòdhasach an sàs anns an Chabhlach Rìoghail agus anns a’ Chabhlach Marsantachd.

Ann an 1917, cheannaich Morair Leverhulme Leòdhas, oir bha dùil aige baile gnìomhachail a dhèanamh de Steòrnabhagh, le factaraidh. An toiseach, bha daoine gu math measail air na planaichean aige, ach nuair a bha Leverhulme an aghaidh ath-tuineachaidh, thòisich strì an fhearainn a-rithist, gu h-àraidh aig tuathanasan ann an Coll, Griais agus Tunga. Tha carraighean-cuimhne anns na bailtean a tha a' cuimhneachadh Strì an Fhearainn a bha, aig deireadh an latha, soirbheachail. Dh'fhàg Morair Leverhulme Leòdhas agus thòisich e pròiseact ùr anns na Hearadh.

Làraichean Eachdraidheil[deasaich | deasaich an tùs]

Na Tursachan Chalanais

Caisteal Leòdhais[deasaich | deasaich an tùs]

Chaidh Caisteal Leòdhais thogail sa bhliadhna 1847 air taobh tuath caladh Steòrnabhaigh ann an Leòdhas. Tha Colaiste a’ Chaisteil a-nis air fearann aʼ Chaisteil.

Clach an Truiseil[deasaich | deasaich an tùs]

'S e tursa as àirde ann an Alba a th' ann an Clach an Truiseil, faisg air Baile an Truiseil.

Dùn Chàrlabhaigh[deasaich | deasaich an tùs]

Tha Dùn Chàrlabhaigh, brugh ro-eachdraidheil, air a dhèanamh suas, le ionad turasachd.

Dùn Èistean[deasaich | deasaich an tùs]

'S e eilean a th' ann an Dùn Èistean, faisg air am baile Cnoc Àrd ann an sgìre Nis. B' àbhaist do theaghlach cumhachdach a bhith a' fuireach ann, Clann MhicGilleMhoire. Tha dà làrach ann agus linne fhuadain.

Tursachan Chalanais[deasaich | deasaich an tùs]

'S e aon de na làraichean eachdraidheil as ainmeile a th' anns na Tursachan Chalanais.

Riaghaltas ionadail[deasaich | deasaich an tùs]

Foghlam[deasaich | deasaich an tùs]

Colaiste a' Chaisteil

Bun-sgoiltean[deasaich | deasaich an tùs]

  • Sgoil a' Bhac
  • Sgoil An Rubha

Àrd-sgoiltean[deasaich | deasaich an tùs]

  • Sgoil MhicNeacail - 's e àrd-sgoil ann an Steòrnabhagh a th' ann, agus tha e a' libhrigeadh foghlam àrd-sgoile eadar AS1 agus AS6 do dh'Leòdhas.

Foghlam àrd-ìre[deasaich | deasaich an tùs]

Tha Colaiste a' Chaisteil stèidhichte ann am Steòrnabhagh. 'S e tè de na com-pàirtichean ann an Oilthigh na Gàidhealtachd agus nan Eilean. Tha iad a' tabhainn chùrsaichean suas ri ìre ceum BA tro Sgeama na Gàidhlig. Tha Colaiste a’ Chaisteal air fearann a tha taobh ri Caisteal Leòdhais.

Cultar[deasaich | deasaich an tùs]

An Tosgan, Steòrnabhagh

Tha iomadh iomairt is buidheann Gàidhlig stèidhichte ann an Leòdhas. Ann am Steòrnabhagh, tha cuid de na buidhnean Gàidhlig - Comann na Gàidhlig, Stòrlann Nàiseanta na Gàidhlig no Acair Earranta air an suidheachadh ann an aon togalach, An Tosgan. A bharrachd, tha Pròiseact nan Ealan stèidhichte anns a' bhaile cuideachd. Tha cuid de na tachartasan culturail a' gabhail àite anns An Lanntair, ionad-ealain.

Creideamh[deasaich | deasaich an tùs]

Tha na h-eaglaisean Pròstanaich gu math làidir ann an Leòdhas, gu sònraichte an Eaglais Shaor agus Eaglais na h-Alba.

Daoine Ainmeil à Leòdhas[deasaich | deasaich an tùs]

Sgrìobhadairean Gàidhlig[deasaich | deasaich an tùs]

Seinneadairean Gàidhlig[deasaich | deasaich an tùs]

Àiteachan ann an Leòdhas[deasaich | deasaich an tùs]

Iomraidhean[deasaich | deasaich an tùs]

  1. Thompson, Francis. Harris and Lewis (Newton Abbott. David & Charles, 1968), d.15.
  2. Iain Mac an Tàilleir. "Placenames: K-O". Pàrlamaid na h-Alba, 2003.
  3. http://gaidhlig.educationscotland.gov.uk/scotlandshistory/makingthenation/alexanderiii/index.asp