Cecilia Payne-Gaposchkin

O Uicipeid
Gearr leum gu: seòladh, lorg
Cecilia Payne-Gaposchkin
Cecilia Helena Payne Gaposchkin (1900-1979) (3).jpg
Beatha
Breith Buckinghamshire, 10 dhen Chèitean 1900
Dùthaich  An Rìoghachd Aonaichte
 Na Stàitean Aonaichte
Bàs Cambridge, 7 dhen Dùbhlachd 1979
Nàdar a’ bhàis adhbharan nàdarra
Foghlam
Foghlam Oilthigh Harvard
Sgoil Chaileagan Naomh Pòl
Colaiste Radcliffe
Colaiste Newnham
Stiùiriche an teusais Harlow Shapley
Cànain Beurla
Dreuchd
Dreuchd reul-eòlaiche, neach-teagaisg oilthigh agus reul-fhiosaigiche
Fastaichean Oilthigh Harvard
Duaisean a fhuaras
Ballrachd Acadamh Aimeireaga nan Ealan is nan Saidheans
Comann Aimeireaganach na Feallsanachd
American Astronomical Society
Cecilia Payne-Gaposchkin02b.jpg
Cecilia Payne-Gaposchkin aig a h-obair

Bha Cecilia Payne-Gaposchkin (10 dhen Chèitean 19007 dhen Dùbhlachd 1979) 'na reuladair agus reul-fhiosaigiche Bhreatainneach is Aimeireaganach a mhìnich carson a tha haidridean agus helium cho pailt ann an rionnagan 'na tràchdas PhD ann an 1925.[1]

A beatha òg[deasaich | deasaich an tùs]

Rugadh Cecilia Helena Payne ann an Wendover, Sasainn. B' iad a pàrantan Emma Leonora Helena (née Pertz) agus Edward John Payne a bha na fear-lagha (barrister), fear-eachdraidh agus ceòladair. Bha triùir chloinne aca. Chaochail athair Cecilia nuair a bha i ceithir bliadhna a dh'aois agus b'fheudar dha màthair, Emma, an teaghlach àrachadh na h-aonar.

B' ann à teaghlach Pruiseanach a bha a màthair. Bha dithis bhràthair a màthar glè aithnichte: am fear-eachdraidh Georg Heinrich Pertz agus an sgrìobhadair James John Garth Wilkinson.[2]

Bha i na sgoilear aig St Paul's Girls' School ann an Lunnainn. Chosg a màthair airgead air a' fhoghlam aig a bràthair ach cha do chosg i airson Payne a' dol do dh'oilthigh. Ann an 1919 bhuannaich i sgoilearachd do Colaiste Newnham, Oilthigh Chambridge, far an do leugh i luibh-eòlas, fiosaigs agus ceimigeachd. Thòisich a ùidh ann an reul-eòlas nuair a chaidh i do òraid le Arthur Eddington mu dhèidhinn toisg do Principe agus coimheadachd reultan rè dubhradh na grèine. Dhearbhaich Eddington a' theòirig choitcheann na dàimheachd ris na coimheadachdan seo.

Bhuannaich Cecilia Payne duais aig an Amharclann Colaiste Harvard reul-eòlas a dh'ionnsaich agus dh'imrich i do Ameireaga ann an 1923. Cha robh ach aon roghainn dreuchd do Payne aig an t-àm seo sa' Bhreatann Mhòr: tidsear a ghabhail ann.

Tràchdas[deasaich | deasaich an tùs]

Chuir Shapley ìmpidh Air Payne tràchdas a sgrìobhadh, agus ann an 1925 chaidh i na chiad dhuine PhD ann an reul-eòlas a bhuannachadh à Colaiste Radcliffe (nise tha i na phàirt de dh' Oilthigh Harvard. B' e Stellar Atmospheres, A Contribution to the Observational Study of High Temperature in the Reversing Layers of Stars[3] a bh' ann an tiotal an tràchdais. Chan reuladair Otto Struve ris a dotaireachd "gun teagamh sam bith an tràchdas as sàr-thoinisgeil a sgrìobhadh ann an reul-eòlas."

B' urrainn do Phayne an seòrsachadh reultach agus an teothachd a cheangal leis an teòiridh idheonachaidh fiosagaiche Innseanach Meghnad Saha a chleachdadh. Dhearbhaich i gun tàinig eadar-dhealachaidhean ann an loidhnichean speactraman sùghachd às an idheonachadh diofarach aig teothachdan diofarach agus nach thàinig e à co-dhèanamhan eilemaideach diofarach. Mhol i gu ceart gur e ionann na h-uimhir sileacoin, carboin agus nan eileamaidean pailt eile ann an speactram na Grèine agus air an Talamh, ach bha haidridean a mhillean uiread cho pailt anns a' Ghrian ris air an Talamh.

Dhearbhaich a thràchdas gur e an co-dhèanamh as motha nan reultan a bha ann an haidridean (faic meatailteachd).

Nuair a sgrùdadh an tràchdas Payne, thug reuladair Henry Norris Russell comhairle oirre gun a cho-dhùnadh gu bheil an diofar co-dhèanamh na grèine on thalamh. Smaoineachadh aig an t-àm sin gur e ionann co-dhèanamh na Grèine agus an Talamh.

Ach ceithir bliadhna air deireadh leig e seachad am beachd seo nuair a dh'obraich e gu eadar-dhealaichte an aon toradh. An dèidh dha dearbhadh gun robh Payne ceart, chuireadh an taisgealadh gu tric às an leth Russell ach dh'aidich e a h-obair ann an t-alt aige.[4]

Beatha phearsanta[deasaich | deasaich an tùs]

Ann an 1931, ghabh Payne na saoranach Aimeireaganach. Air turas tro Eòrpa ann an 1933, thachair i ri Sergei I. Gaposchkin, reuladair às an Ruis. Chuidich i e le visa Ameireaganach fhaighinn agus phòs iad ri chèile ann an 1934 is shuidhich iad ann an Lexington, faisg air Harvard. Bha trì cloinn, Edward, Katherine agus Peter aca.

Eachdraidh-bheatha[deasaich | deasaich an tùs]

An dèidh don tràchdas aige, rannsaich Payne reultan le boillsgeachd mhòr gus structar Bogha Chlann Uisnich a thuigsinn. Thomhais i a h-uile reul nas soilleire na 10mh meudachadh agus rannsaich i reultan caochlaideach agus rinn i corr is 1.25 millean tomhaisean cuide ri a luchd-cuideachaidh agus dà mhillein tomhaisean san Neòil Mhagellan.[1] Bha Payne-Gaposchkin gnìomhail mar neach-saidheans fad a beatha 's i a' maireadh aig Oilthigh Harvard. An toiseach cha robh i ach na neach-cuideachaidh airson Shapley eadar 1927 agus 1938. D'fhuair i an tiotal "Reuladair" ann an 1938. Cha robh na cùrsaichean a theagaisg i aig Harvard air a' chlàr oifigeil mus 1945.[1]

Nuair a chaidh Donald Menzel na stiùiriche na Amharclann Colaiste Harvard ann an 1954, dh'fheuch e a dreuchd a leasachadh agus chaidh i na ciad bhean a chaidh na àrd-ollamh am broinn Roinn nan Ealan agus nan Saidheans aig Oilthigh Harvard. Bha i cuideachd na ciad bhean a stiùir roinn aig Harvard.

Lean i mnathan eile a dh'obair aig Amharclann Colaiste Harvard, mar eisimpleir Williamina Fleming à Dùn Dèagh, Antonia Maury, Annie Jump Cannon agus Henrietta Leavitt, ach bha i na ciad bean le PhD.

Sgrìobh i cuideachd fèin-eachdraidh.[5]

Leabhar-clàr[deasaich | deasaich an tùs]

Chaidh a fèin-eachdraidh a chlò-bhualadh gu dìomhair mar The Dyer's Hand ('Lamh an Dathadair').

Tha a leabhraichean eile a' toirt leis:

  • "The Stars of High Luminosity" (1930)
  • "Variable Stars" (1938)
  • "Variable Stars and Galactic Structure" (1954)
  • "Introduction to Astronomy" (1956)
  • "The Galactic Novae" (1957)

Sgrìobh i iomadh pàipearan sònraichte, leithid:

Urraman[deasaich | deasaich an tùs]

  • Chaidh i thaghadh mar ball Comann Rìoghail Reul-eòlais nuair a bha i na h-oileanach aig Oilthigh Chambridge ann an 1923.
  • Bha i na chiad neach-faighinn an Duais Annie J. Cannon ann an Reul-Eòlas ann an 1934.
  • Ball Comann Feallsanachd Ameireaganach 1936
  • Ball Acadamaidh Ameireaganach Ealain agus Eòlais 1943
  • Chaidh i na h-ollamh air foghnadh Oilthigh Harvard ann an 1967.
  • Ceachdaireachd Henry Norris Russell an Comann Reul-eòlach Ameireaganach ann an 1976
  • Duais airson Mathais à Colaiste Radcliffe ann an 1952
  • Bonn Rittenhouse às an Comann Reul-eòlach Rittenhouse aig an Institiud Franklin ann an 1961.[6]
  • Ceumannan urramach à Colaiste Wilson, Pennsylvania, Colaiste Smith, Western College, Colaiste Colby agus Colaiste Lèigheil nam Ban Philadelphia
  • Chaidh astaroid 2039 Payne-Gaposchkin ainmicheadh oirre

Quotation[deasaich | deasaich an tùs]

The reward of the young scientist is the emotional thrill of being the first person in the history of the world to see something or to understand something. Nothing can compare with that experience... The reward of the old scientist is the sense of having seen a vague sketch grow into a masterly landscape.
—Cecilia Payne-Gaposchkin (accepting the Henry Norris Russell Prize from the American Astronomical Society)[7]

Stuth-leughadh eile[deasaich | deasaich an tùs]

  • Rubin, Vera (2006): “Cecilia Payne-Gaposchkin”, ann an: Byers, Nina agus Gary Williams: OUT OF THE SHADOWS: Contributions of 20th Century Women to Physics. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-82197-1. 
  • Payne-Gaposchkin, Cecilia (1984): ann an: Katherine Haramundanis: Cecilia Payne-Gaposchkin: an autobiography and other recollections. 


Iomraidhean[deasaich | deasaich an tùs]

  1. 1.0 1.1 1.2 Turner, Jean (2001): “Cecilia Helena Payne-Gaposchkin (1900 - 1979)”. Air a thogail 5mh dhen Lùnasdal 2017.
  2. Humfry Payne, Paolo Enrico Arias, La scultura arcaica in marmo dell'Acropoli (1981), d. 79: "Payne, Humfrey Gilbert Garth... figlio unico dello storico Edward John Payne e di sua moglie Emma Leonora Helena Pertz, nipote di Georg Heinrich Pertz, il curatore dei «Monumenta Germaniae Historica», e di James John Garth Wilkinson, il discepolo di Swedenborg.
  3. Cecilia Payne-Gaposchkin”. Mathematics Genealogy Project, North Dakota State University. Air a thogail 18mh dhen Ògmhios 2017.
  4. Padman, Rachael (2004): “Significant contributors in the history of Newnham College”. Air a thogail 18mh dhen Ògmhios 2017.
  5. Payne-Gaposchkin, Cecilia (1979): The Dyer's Hand: An autobiography. 
  6. Rittenhouse Medal Recipients”. Air a thogail 10mh dhen Dàmhair 2012.
  7. Payne-Gaposchkin, Cecilia (An t-Sultain 1977): “Henry Norris Russell Prize Lecture of the American Astronomical Society - Fifty years of novae,” ann an: The Astronomical Journal, leabhar 82, td. 665. Bibcode: 1977AJ.....82..665P. doi:10.1086/112105. Air a thogail 26mh dhen Dàmhair 2011.

Ceanglaichean a-mach[deasaich | deasaich an tùs]