Litreachas

O Uicipeid
Gearr leum gu: seòladh, lorg

'S e teacsaichean sgrìobhte a tha ann an litreachas. Faodar ga roinn eadar sgrìobhaichean fìrinneach, mar eisimpleir aistean sna pàipearan-naidheachd agus leabhraichean saidheansail, agus an fheadhainn neo-fhìrinneach: rosg, bàrdachd agus dràma.

Freumh-fhaclachd[deasaich | deasaich an tùs]

'S ann às an fhacal litir a tha am facal litreachas dèante, agus 's ann às an fhacal Laidinn littera (facal a' ciallachadh litir den aibidil, no, anns an iolra, litreachas, i.e. rudan a tha air an sgrìobhadh ann an litrichean — cf. letters sa' Bheurla) a tha am facal litir.

Eachdraidh[deasaich | deasaich an tùs]

Am measg nan teacsaichean litreachais a bu shine tha Eipic de Ghilgamesh à Sumer agus Leabhar nam Marbh às an Èipheit ('s mathaid roimhe 2000 RC) no na Vedathan às na h-Innseachan ('s mathaid roimhe 1000 RC). Chan eilear cinnteach dè cho seann a tha iad, oir dh'fhàs iad bho beul-aithris mus robh iad air an cur air a' phàipear. Thathar a' smaoineachadh gur ann bhon 8mh linn RC a tha Ilias agus Odysseia le Homer a thòisich litreachas Greugach is Ròmanach Clasaigeach.

Airson na linntean, cha robh fàrmhorachd litreachais ann an diofar cheàrnan den t-saoghail cothromach, leis nach robh gu leòr eadar-obrachaidh ann eadar culturan sònraichte mar cultar na Roinn-Eòrpa, cultar Arabach, Innseanach, Sìneach no Seapanach. Mar sin, 's ann doirbh tuairisgeul a thoirt air litreachas an t-saoghail san fharsaingeachd. Anns na linntean mu dheireadh thòisich na diofaran seo ri dhol à sealladh; aig an aon àm, ge-tà, bha buaidh dona ann air na cultaran agus litreachasan mion-chuid.

Aig deireadh na 20mh agus toiseach na 21mh linn thàinig atharrachaidhean eile le nochdadh mheadhanan ùra mar rèidio, telebhisean, an Eadar-lìon no leabhraichean eileagtronaigeach.

Litreachas na h-Alba[deasaich | deasaich an tùs]

Faic cuideachd: Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean Albannach

'S ann anns a' Bhriothannais a chaidh na teacsaichean a bu shine a chaidh a sgrìobhadh far a bheil Alba an-diugh agus a mhair gu ruige seo, gu h-àraidh Y Gododdin. Tha iad a-nis nam pàirt den dhualchas Chuimris. As an dèidh, nochd sgrìobhaichean anns an Laideann, Fhraingis no Sheann-Lochlannais (ged a chaidh an Orkneyinga saga ainmeil a sgrìobhadh ann an Innis Tìle), ach b' e litreachas sgrìobhte anns A' Bheurla Ghallda a dh'fhàs a bhith a bu chudromaiche anns na Meadhan-aoisean, le bàird mar John Barbour, William Dunbar, Walter Kennedy (aig a bha Gàidhlig bho thùs) no David Lyndsay.

As dèidh an aonaidh eadar Alba is Sasainn ann an 1603, thug Beurla an àite a bha aig Beurla Ghallda mar a' phrìomh-chànan de litreachas Albannach,[1] ged a chùm ùghdaran mar Allan Ramsay, James Hogg agus am "bàrd nàiseanta" Raibeart Burns sgrìobhadh anns an Beurla Ghallda. Bhuannaich grunnan ùghdaran Albannach bhon àm sin cliù air feadh an t-saoghail, Seumas Mac a' Phearsain leis na h-"eadar-theangachaidhean" fuadain Oiseanach, Walter Scott le nobhailean eachdraidheal, Robert Louis Stevenson agus Arthur Conan Doyle nam measg. Anns am 20mh linn thàinig ris an canar Ath-bheòthachadh na h-Alba le sgrìobhadairean mar Hugh MacDiarmid (Ùisdean MacDhiarmaid), Lewis Grassic Gibbon, Compton Mackenzie agus Edwin Morgan. Chunnaic an dàrna leth den linn ùghdaran a' sgrìobhadh ann an dà de na cànanan na h-Alba, m.e. Iain Mac a' Ghobhainn (no Iain Crichton Smith) a sgrìobh an dà chuid anns a' Ghàidhlig agus anns a' Bheurla, air no Irvine Welsh a tha a' measgachadh na Beurla agus na h-Beurla Ghallda anns na nobhailean aige.

Litreachas Ghàidhlig[deasaich | deasaich an tùs]

Faic cuideachd: Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean Gàidhlig

Ged a tha beartas mòr beul-aithris aig a' chànan, cha do mhair teacsaichean sgrìobhte aosda innte gu ruige seo ach a-mhàin Leabhar Deathan Lios Mòir (leabhar ioma-chànanach leis a' Ghàidhlig mar a' phrìomh chànan) bhon 16mh linn. Thathar a' smaoineachadh gur e poileasaidhean rìoghail an aghaidh na Gàidhlig as coireach gun deach mòran sgrìobhaichean sa chànan a sgriosadh.[2] A dh'aindeoin a' chliù a bhuannaich Seumas Mac a' Phearsain, cha robh eadar-theangachadh iomraiteach de Bhìoball ann gus deireadh an 18mh linn. Chaidh a' chiad nobhail sa chànan, Dùn Aluinn le Iain MacCormaig, fhoillseachadh ann an 1912. Rè na 20mh linn bha bàrdachd Ghàidhlig le ùghdaran mar Somhairle MacGill-Eain, Ruaraidh MacThòmais, Iain Mac a' Ghobhainn, Crìsdean Whyte neo Meg Bateman a bu shoirbheicheile, ged a sgrìobhadh ùghdaran mar Iain Mac a' Ghobhainn, Tormod Caimbeul neo Aonghas Pàdraig Caimbeul rosg ùr-ghnàthach cuideachd. Tha Comhairle nan Leabhraichean agus Ùr-sgeul[3] as cudromaiche airson a bhith a' brosnachadh foillseachadh bàrdachd is ruisg san 21mh Linn ('s e foillsichear CLÀR a dh'fhoillsich Ùr-Sgeul), mar eisimpleir nobhailean le Tormod Caimbeul, Aonghas Pàdraig Caimbeul, Iain F MacLeòid neo Tormod MacGill-Eain. 'S e Stòrlann Nàiseanta na Gàidhlig am buidheann as cudromaiche airson leabhraichean foghlaim.

Iomraidhean[deasaich | deasaich an tùs]

  1. T.C. Smout: A History of the Scottish People 1560-1830, 1969, tdd 460-461.
  2. Peter Berresford Ellis: MacBeth, High King of Scotland, 1040-57, 1980
  3. Storey, John (March 2007). "Ùr-Sgeul: Ag Ùrachadh Litreachas is Cultar na Gàidhlig . . . Dè an Ath Cheum?". Seminars on Research on Language Policy and Language Planning. Oilthigh Dhùn Èideann - Celtic and Scottish Studies. A' tarraing air 31 July 2012.

Faic cuideachd[deasaich | deasaich an tùs]

Commons
Tha dealbhan ann an Wikimedia Commons cuideachd a tha ceangailte ris an aiste seo: