Canada

O Uicipeid
Gearr leum gu: seòladh, lorg
Canada
Flag of Canada.svg
Bratach
Coat of arms of Canada rendition.svg
Gearradh-arm
Location Canada.svg
Laoidh Nàiseanta
"A Chanada"
"Dhia Gleidh Bhanrigh" (rìoghail)
Sluagh-ghairm nàiseanta
A Mari Usque Ad Mare  (Laideann)
" Bho mhuir gu muir"
Cànan(an) oifigeil Beurla, Fraingis
Mion-chànan(an) Inuktitut, Inuinnaqtun, Cree, Dëne Sųłiné, Guich’in, Inuvialuktun, Slavey, Tłįchǫ Yatiì
Prìomh-bhaile Ottawa
Baile as motha Toronto
Riaghaltas Monarcachd bhun-reachdail (Deomocrasaidh pàrlamaideach)
Ban-rìgh Ealasaid II
Riaghladair David Lloyd Johnston
Prìomh-mhinistear Stephen Harper
Stèidheachadh
Cunnradh BNA 1ad, an t-Iuchar 1867
Statute of Westminster 11ad, an Dùbhlachd 1931
Canada Act 17mh, an Giblean 1982
Farsaingeachd
Iomlan 9,984,670 km² (2na)
Uisge 8.92 %
Àireamh-shluaigh (2007)
Iomlan 32.976.026 (36mh)
Dlùths 3.2/km² (219mh)
LTD/CCC (2007)
Iomlan $1.274 trillean (13mh)
gach pearsa $38,200 (12mh)
Roinn tìde - (UTC−3.5 to −8)
as t-samhradh - (UTC−2.5 to −7)
Ruith-airgid Dollar Canadach ($)
Eadar-lìon TLD .ca
Còd Àireamh fòn 1

S' e dùthaich ann an Ameireaga-a-Tuath a tha ann an Canada[1]. Tha e suidhichte tuath air na Stàitean Aonaichte.

Eachdraidh[deasaich | deasaich an tùs]

Tha mòran ag aideachadh gu bheil dualchas na Gàidhlig ann an Canada ann an Albainn Nuaidh ann an suidheachadh cunnartach. Cho fad air ais ri 1987, chaidh a dhearbhadh gun robh fìor fheum anns a’ mhòr-roinn air leasachadh taobh na Gàidhlig.

Ann an 1890, chaidh bile thoirt a-steach le Seanadhair Tomas Raibeart MacAonghais, a rugadh an Ceap Breatainn ach a bha ’na riochdaire airson Cholumbia Bhreatnach; ged nach do shoirbhich leis, bha e ’na bheachd Gàidhlig ainmeachadh mar an treas cànan oifigeil ann an Canada. Dh’ainmich e àireamhan a' Chunntais 1881 a bha sealltainn gum b’e 1,657,266 uil-àireamh an t-sluaigh Albannaich agus Èireannaich, an coimeas ri 1,289,929 de Fhrangaich agus gun ach 881,301 de Shasunnaich. Ged nach robh e cumail a-mach gun robh Gàidhlig aig gach Albannach is Èireannach, na eadhoin aig a’ mhòr chuid dhiubh, thagair e gun robh an àireamh a bha bruidhinn cànan an sinnsir anns an dà bhuidhean nàiseanta mòr gu leòr chum inbhe thearainte a chosnadh."

Bailtean Mòra[deasaich | deasaich an tùs]

Seo liosta na bailtean as motha ann an Canada:[2]

Cruinn-eòlas[deasaich | deasaich an tùs]

Mount Robson, na Beanntainn Creagach ann an Columbia Bhreatannach.

'S e an darna dùthaich as motha anns an t-Saoghal às dèidh na Ruise a th' ann an Canada, agus tha an t-iomall-fairge na Canada nas fhaide na fear aig dùthaich sam bith eile anns an t-saoghal.

Ged as e dùthaich mhòr agus farsaing a th' ann an Canada, chan eil mòran de dhaoine a tha a' fuireach innte an coimeas ri dùthchanan eile. Thar farsaingeachd de 9,984,670 km², chan eil ach 32.976.026 (2007) a tha a' fuireach innte, neo 3.2 daoine airson gach km². Tha an cuid as motha de muinntir na Canada a' fuireach eadar Uindseor, Ontairio agus Baile Quebec, Quebec.

Tha na Beanntainn Creagach san àirde an iar na dùthcha. Tha an Fhàsach Nc'mip suidhichte ann an Columbia Bhreatannach.

A thaobh am meud agus an doimhneachd, 's e ni as iongantaiche ann na Canada na lochan uisge a th' ann. Tha iad a' toirt bàrr air lochan uisge an t-saoghail; mar a tha Loch Superior, an dàrna loch-uisge as motha sa chruinne a-rèir fharsaingeachd uachdair (Loch Michigan-Huron, 1mh) agus a tha 350 mìle air fad, agus 160 mìle air leud. Tha astar 115 mìle ceithir timcheall an loch-uisge seo, agus tha e 1,332 troigh air doimhneachd. Tha trì no ceithir de na lochan seo dlùth do a chèile; agus a' tearbadh Chanada uachdrach bho Stàitean Aonaichte Aimearaga a tha air an taobh eile. Bho loch gu loch dhiubh seo tha aibhnichean a' ruith, a' meudachadh gu mòr mar a tha iad a' dol air an aghaidh, gus am bheil an abhainn mhòr don ainm an Abhainn Labhrainn(Abhainn naoimh Labhrainn) a' tòiseachadh. Tha an abhainn seo dlùth do 100 mìle air leud far am bheil i a' ruigsinn a' chuain. Tha 1900 mìltean bhon àite bho am bheil an abhainn seo ag èirigh, a dh' ionnsaigh an àite far am bheil i a' coinneachadh na fairge. Tha aon àite air Abhainn Labhrainn a tha air ainmeachadh "loch nam mìle eilein"; tha 117 eilean ann an aon ruith air an abhainn seo. Tha iad do gach cumadh agus meudachd, fo choille dheachmhor. Anns na h-àiteachan sin, far am bheil loch a' tuiteam a-staigh do loch eile mar a tha iad a' tèarnadh le leathad chum a' chuain, tha sruthan brasa, agus leumannan uisge nach eil an coimeas ri fhaicinn anns an t-saoghal gu lèir.[3]

Mòr-roinnean Chanada[deasaich | deasaich an tùs]

Tha na deich mòr-roinnean aig Canada air an ainmeachadh mar a leanas còmhla ri na prìomh-bhailtean agus a' bhliadhna anns a dh'aonaich iad leis an dùthaich. Tha trì roinnean ann an Canada cuideachd, 's e sin Roinnean an Iar thuath, Nunabhùt is Roinn an Iucon.


Roinn Giorrachadh Prìomh-bhaile Ghabh ballrachd an co-chaidreachas
Ontàirio ON Torònto 1 an t-Iuchar, 1867
Cuibèg CU Cathair na Cuibèige 1 an t-Iuchar, 1867
Alba Nuadh AN Halafacs 1 an t-Iuchar, 1867
Bronsuic ùr BU Baile-feardorcha 1 an t-Iuchar, 1867
Manatòba MB Uinnipèg 15 an t-Iuchar, 1870
An Chaluim bhreatainn CBh Bhioctoria 20 an t-Iuchar, 1871
Eilean Eòin EE Baile Sheàrlot 1ad, an t-Iuchar, 1873
Sascàiteuain SC Reginea 1 an t-Sultain, 1905
Albàrta AB Eadmonton 1 an t-Sultain, 1905
Talamh an Éisg is Labradòr TL Baile Naoimh Eòin 31 am Màrt, 1949
Roinnean an Iar Thuath RIT Sgian-bhuidhe 15 an t-Iuchar, 1870
Roinn an Iucon IU Each-bàn 13 an t-Ògmhios, 1898
Nunabhùt NU Icialuat 1 an Giblean, 1999

Daoine ainmeil[deasaich | deasaich an tùs]

Spòrs[deasaich | deasaich an tùs]

Iomraidhean[deasaich | deasaich an tùs]

  1. Atlas Sgoile Oxford le Stòrlann Nàiseanta, Oxford University Press (2010)
  2. Mongabay
  3. Mac-Talla, Òg-mhios 16, 1894, d3.
Commons-logo.svg
Tha dealbhan ann an Wikimedia Commons cuideachd a tha ceangailte ris an aiste seo:

Leughadh a-bharrachd[deasaich | deasaich an tùs]

  1. Iain a' Chaoil. 'Gàidheal ann an Canada' (4), Gairm 57, An Geamhradh 1966. d.30-31.