Akerbeltz

O Uicipeid
Gearr leum gu: seòladh, lorg
Dealbh le Goya de dh'fhèis Akerlarre a tha co-cheangailte ri seann-chreideamh nam Basgach

'S e seann-dia nam Basgach a tha ann an Akerbeltz (IPA: /ˈakeɾpelʦ/). B' àbhaist dha a bhith 'na dhìonadair an fhearainn, nam beathaichean is nam buidisichean agus fear-gairm nan gailleann.[1] A-rèir nam Basgach, bha e a' fuireach fon talamh mar a' chuid as motha dhe na seann-diadhan Basgach.[1]

An t-ainm[deasaich | deasaich an tùs]

Tha dà phàirt san ainm seo, aker "gobhar fireann" agus beltz "dubh", mar sin, 's e "an gobhar dubh" a' chiall a tha air ainm. Ged a tha cuid, mar Koldo Mitxelena[2], a' cur an aghaidh seo, tha a' mhòrchuid dhe na h-eòlaichean a' faicinn ceangal eadar Akerbeltz agus am facal akerlarre "faiche fèis nam buidsichean" le aker agus larre "faiche". Tha seo a' nochdadh ann an iomadh ainm-àite ann an Dùthaich nam Basgach agus tha fianais làidir ann a dh'innseas dhuinn gun robh goibhrean cudromach ann an seann-chreideamh nam Basgach.[2]

AHERBELSTE[deasaich | deasaich an tùs]

Gobhar nam Beanntan Pirineach, sìolradh àrsaidh

Tha ainm a' nochdadh anns na sgrìobhaidhean Aquitanach, sinnsir na Basgaise, a tha glè choltach ris an ainm Akerbeltz. Mar eisimpleir, air Carragh Comminges (san Fhraing):

AHERBELSTE DEO

—do Dhia AHERBELSTE

agus air carragh eile ann an Haute-Garonne, faisg air Saint-Gaudens (san Fhraing cuideachd):

AHERBEL- / STE DEO / SENIUS E(T) / HANNA / PROCUL(I FILIA)

—Do Dhia AHERBELSTE le Senius agus Hanna, nighean Phroculuis

Air sgàth sin, tha cuid dhe na h-eòlaichean, mar Bernardo Estornes Lasa 's Gorrotxategi[2] agus luchd faclair mòr na Basgaise[3], sa bheachd gur co-ionnann AHERBELSTE (ainm san tuiseal tabhartach) is Akerbeltz ach tha feadhainn eile car teagmhach mu dhèidhinn seo, a' gabhail a-steach Mitxelena. 'S e Sacaze aon dhe na ciad daoine a chuir seo 'nar sùilean 'na leabhar Inscriptions Antiques des Pyrénées ann an 1892.[1] Tha Mitxelena a' cur 'na aghaidh a chionn 's nach eil fianais ann gun deach an fhuaim h > k on Aquitanais dhan Bhasgais ar làithean idir.[2][4]

Seann-chleachdaidhean[deasaich | deasaich an tùs]

Bhathar a' coimhead air a' ghobhar mar chomharradh a' bhàis anns na seann-làithean agus air sgàth sin, bha gach tuathanach a' dèanamh cinnteach aig àm gun robh aon ghobhar dubh san t-sabhal aca air a' char as lugha gus an cum seo air falbh galaran.[5]

Tha aithrisean on 16mh is on 17mh linn aig innse dhuinn gun robh barrachd air dusan akelarre ainmeil ann far am biodh iad ag ìobairt aran, uighean is airgead dha.[6] Chan eil e 'na iongnadh gun robh iad a' coinneachadh gu dìomhair ach a bharrachd air an dìomhaireachd, tha coltas gun robh seo 'na ghluasad san dùthaich an aghaidh nan ùghdarrasan a bha a sparradh modhan on taobh a-muigh air na Basgaich agus iad a' comharradh fuigheall nan seann-chreideamhan aca.[7]

Anns na h-ealain[deasaich | deasaich an tùs]

El Aquelarre le Goya

Rinn am peantair Goya grunn dealbhan co-cheangailte ri Akerbeltz is na cruinneachaidhean Akelarre. Cha b' e Basgach a bha ann an Goya ach fhuair e eòlas air cleachdaidhean is cultar nam Basgach tro charaid Leandro Fernández de Moratín agus cuideachd cultar an neo-ghèillidh ann an Dùthaich nam Basgach san 17mh linn.[8]

Cleachdadh an-diugh[deasaich | deasaich an tùs]

Tha cuid a bhuidhnean a' cleachdadh an ainm sin an-diugh air diofar adhbharan, mar eisimpleir tha buidheann-ciùil ainmeil ann an Dùthaich nam Basgach 'ga chleachdadh, tha companaidh beòir ann an Dùthaich nam Basgach a Tuath air a bheil an t-ainm seo agus fear ann an Alba fhèin.

Iomraidhean[deasaich | deasaich an tùs]

  1. 1.0 1.1 1.2 Barandiaran, JM Mitologia Vasca (1996) Editorial Txertoa
  2. 2.0 2.1 2.2 2.3 Trask, L. The History of Basque Routledge: 1997 ISBN 0-415-13116-2
  3. Diccionario General Vasco - Orotariko Euskal Hiztegia (1987) Euskaltzaindia ISBN 84-271-1494-1
  4. Arbelaiz, JJ Las Etimologias Vascas an la Obra de Luis Michelena Kardaberaz Bilduma ISBN 84-85416-01-5
  5. JM Barandiaran, JG Larrañaga (2010). "Akerbeltz". Auñamendi Entziklopedia. A' tarraing air 11 March 2011.
  6. JM Barandiaran, JG Larrañaga (2010). "Akerbeltz". Auñamendi Entziklopedia. A' tarraing air 11 March 2011.
  7. JM Barandiaran, JG Larrañaga (2010). "Akerbeltz". Auñamendi Entziklopedia. A' tarraing air 11 March 2011.
  8. de Zárate, JMG Lo emblemático lo mitológico y lo onírico en la pintura de Goya (2010) Fundación Universitaria Española

Ceanglaichean a-mach[deasaich | deasaich an tùs]

Buidhnean a tha a' cleachdadh an fhacail Akerbeltz 'nan ainmean an-diugh: