An diofar eadar na mùthaidhean a rinneadh air "Fiosaig"

Jump to navigation Jump to search
Chaidh 109 baidht a chur ris ,  1 bhliadhna air ais
smachd ùghdarrais
b (Removing Link FA template (handled by wikidata))
(smachd ùghdarrais)
[[Faidhle:CollageFisica.jpg|thumb|right|300px|Eòlas-nàdair, eisimpleirean às na roinnean diofraichte]]
'S e '''eòlas-nàdair''' (no feallsanachd-nàdarra, no fiosagfiosaig) an [[Saidheans#saidheans nàdarrach|saidheans nàdarrach]] a tha a' ceasnachadh
riaghailtean bunaiteach an [[nàdar|nàdair]]. Tha e a' rannsachadh [[co-phàirtean bunaiteach]] an nàdair agus nan eadar-obraichean orra. Tha e a' dèiligeadh ris na feartan agus ri giùlan [[stuth]]a is [[lùths|lùiths]] ann am [[fànas]] is ann an [[tìde]]. Tha e a' dèiligeadh ri daineamaig fànais is tìde cuideachd.
Bheirear iomradh air nàdar-fheallsanachd gu tric mar [[saidheans]] an nàdair neo-bheathail, an coimeas ri [[bith-eòlas]], saidheans an nàdair bheathail.
 
Tha iomadh roinnteanroinnean anns an saidheans seo. Tha feallsanaich-nadurra air a bhi ri rannsachadh leantainneach bhon [[17mh linn]], nuair a rinn [[Isaac Newton]] cuid obair bunaiteach air feartan (no buaidhean) de solas.
 
== Aonadan Thomhais ==
 
Tha aonadan-thomhais riatanach ri deuchainnean saidheansail. Is [[Système international d'unités]] neo '''SI''' an siostam-thomhais caighdeanachd de eòlas-nàdair anns an latha an diugh. Tha
e stèidhichte air seachd bun-aonadan. Tha gach bun-aonad na h-aonad thomhais do bun-fheairt. Gabhar le abhaisteasàbhaisteas, gu bheil gach bun-fheart ann an seòlad neo-eisimeileachd fa-leth.
Is iad na bun-fheartan: fàd, màs, tìm, teasad, srùth-dhealaineachd, àireamh agus soillearad.
Is iad na bun-aonadan: '''Metremeatair, Cilogramcileagram, Diog (seconde)diog, Ceilbhin, Ampere, Mòl'''mòl, agus '''Càindeile'''candela. Tha ainmean agus comharraidhean nan aonad aontaichte aig ìre eadar-nàiseanta, ach le abhaisteasàbhaisteas sgrìobhair ainmean nan aonad an aithisgean agus pàipearan a rèir na caighdeanan litrichidh daingnichte ri cànan an aithisg.
 
== Optaig ==
Is i seo an roinn de eòlas-nàdair a dhèiligeas le buaidhean de solas. Rinneadh an rannsachadh bunaiteach air an sgoil seo le am feallsanach ainmeil Sasunnach Sir Issac[[Isaac Newton]] (1642-17271642–1727) rè an 17mh linn.
 
FhoillseachDh'fhoillsich Newton tractastràctas-mòr "Opticks" air a' chùise seo anns a bhliadhna 1706 (Dearbh). Anns an tractastràctas sin chaidh ainmeachadh air agus mìneachadh de cuid math de "dlighean" optaig, bu sònraichte dlighean ath-tilgidh (le sgàthanan) agus dlighean ath-sgaraidh (le lionsan).
 
 
Cha robh nàdair de solas cinnteach ri linn Newtoin- bha cuid feallsanaich den bheachd gur e sruth de meanbh-chnapan a bha ann an gath-solais agus cuid den bheachd gu robh solas a' siubhal na tuinn. Tha fios againn anns an latha an diugh gu bheil nàdair de sruth de meanbh-chnapan (fotonan)''agus'' gu bheil nàdair de tuinn ann an gath sholuis.
 
== Co-Gluasadghluasad ==
Seo an roinn de eòlas-nàdair a dhèiligeas le cnapan stuth fo bhuaidh cumhachdan-eiginn (no forsaichean). Tha co-gluasadan clasaigeach stèidhichte air trì dlighean a chaidh air ainmeachadh le Isaac Newton, mar àlach chanar "Na dlighean co-ghluasad Newtoin" dhaibh.
 
Ball de liosta àireamhaichte:
1 A' chiad dlighe co-gluasad de Newton
# A' chiad dlighe co-ghluasad de Newton<blockquote>"Is buadh do gach corp gun laighe e na fois neo gun cum e air, na shiubhal aig astar cunbhalach air rian direach mur a bi cumhachd-eiginn a' gnàthadh air."</blockquote>
 
# An dara dlighe co-gluasad de Newton<blockquote>"Nuair a bhios cumhachd-eiginn a' gnathadh air corp, bithidh luach an luathachaidh a rèir an fhorsa roinnte le a [[tomad|thomad]]." (Is àbhaist dhuinn a sgrìobh seo anns an cruth "Forsa = tomad x luathachadh")</blockquote>
"Is buadh do gach corp gun laighe e na fois neo gun cum e air, na shiubhal aig astar cunbhalach air rian direach mur a bi cumhachd-eiginn a' gnàthadh air."
# An treas dlighe co-gluasad de Newton<blockquote>"Ri gach iomain bacachd." No mar a sgriobh Newton a fhein "Actionem quod semper reactionem", a' ciallachadh nach bruth cumhachd-eiginn (forsa)air ni sam bith ach, an luib an ath-luathsachadh a tha aobharaichte air an cnap tomaid a tha ann leis a bhrùthadh bithidh an cnap a phutadh air ais (bacachd) an aghaidh am forsa iomain. (Dearbhar seo le deuchainn simplidh: prib balla agus goiteachar d' ordag).</blockquote>
 
2. An dara dlighe co-gluasad de Newton
 
"Nuair a bhios cumhachd-eiginn a' gnathadh air corp, bithidh luach an luathachaidh a rèir an fhorsa roinnte le a [[tomad|thomad]]."
 
(Is àbhaist dhuinn a sgrìobh seo anns an cruth "Forsa = tomad x luathachadh")
 
3. An treas dlighe co-gluasad de Newton
 
"Ri gach iomain bacachd"
 
No mar a sgriobh Newton a fhein "Actionem quod semper reactionem", a' ciallachadh nach bruth cumhachd-eiginn (forsa)air ni sam bith ach, an luib an ath-luathsachadh a tha aobharaichte air an cnap tomaid a tha ann leis a bhrùthadh bithidh an cnap a phutadh air ais (bacachd) an aghaidh am forsa iomain. (Dearbhar seo le deuchainn simplidh: prib balla agus goiteachar d' ordag).
 
{{Commonscat|Physics|Eòlas-nàdair}}
{{Smachd ùghdarrais}}
 
[[Roinn-seòrsa:Eòlas-nàdair|*]]

Clàr-taice na seòladaireachd