Iarann

O Uicipeid
Gearr leum gu: seòladh, lorg
Iarann
Iron electrolytic and 1cm3 cube.jpg
Iarann
Clàr pillteach
H He
Li Be B C N O F Ne
Na Mg Al Si P S Cl Ar
K Ca Sc Ti V Cr Mn Fe Co Ni Cu Zn Ga Ge As Se Br Kr
Rb Sr Y Zr Nb Mo Tc Ru Rh Pd Ag Cd In Sn Sb Te I Xe
Cs Ba * Hf Ta W Re Os Ir Pt Au Hg Tl Pb Bi Po At Rn
Fr Ra ** Rf Db Sg Bh Hs Mt Ds Rg Cn Uut Fl Uup Lv Uus Uuo
* La Ce Pr Nd Pm Sm Eu Gd Tb Dy Ho Er Tm Yb Lu
** Ac Th Pa U Np Pu Am Cm Bk Cf Es Fm Md No Lr
Buadhan
Samhla Fe
Àireamh 26
Buidheann Iarann (8)
Ùine 4
Bloca d
Seòrsa Meatailt trastach
Buadhan stuthach
Dath Airgead
Teothachd leaghaidh 1811 K ​(1538 °C, ​2800 °F)
Teothachd goilidh 3134 K ​(2862 °C, ​5182 °F)
Buadhan atamach
Tomad atamach/Da 55.845(2) [g/mol]
Comh-dhealbhadh atamach [Ar] 3d6 4s2
Cor ogsaideachaidh −2, −1, +1,+2,+3,+4,+5,+6
1mh lùth aidheonachaidh/kJ mol–1 762.5 [kJ/mol]
2mh lùth aidheonachaidh/kJ mol–1 1561.9 [kJ/mol]
3mh lùth aidheonachaidh/kJ mol–1 2957 [kJ/mol]

Is e eileamaid cheimigeach a tha ann an iarann le samhla Fe (Laideann: ferrum) agus àireamh atamach 26.

Is e meatailt trastach bog a tha ann.

Eachdraidh[deasaich | deasaich an tùs]

Chleachdadh iarann san Èipheit mu thuairmse 3500 RC. Thàinig an t-iarann seo à dreagan.

Alotròpaichean[deasaich | deasaich an tùs]

Diagram-chruthan iarainn.

'S e an cruth as cumanta aig bruthaidhean àbhaisteach a tha ann α-iarann, no ferrit. Cha urrainn do 0.021% de charboin a ruith ann an α-iarann.

Ach eadar 910 ºC is 1394 ºC de theothachd tha iarann a' gabhail na γ-iarann, no austenit. Dh'ainmicheadh an cruth seo air William Chandler Roberts-Austen, eòlaiche ann an obair-mheatailt san 19mh linn. 'S urrainn do 2% de charboin a ruith anns an cruth seo. Tha e glè chudromach airson cinneasachadh stàilinn.

Cleachdadh[deasaich | deasaich an tùs]

Cleachdar iarann ann an gnìomhachas na togalach, mar as trice ann an stàilinn, air sgàth 's gu bheil stàilinn nas cruaidhe na iarann fìor-ghlan. Tha am pròiseas Haber a' cleachdadh co-thàthaidhean iarainn mar stuthan-chatailis.

Iarann carbaid[deasaich | deasaich an tùs]

Tha iarann carbaid (Fe2C3) so-leaghta an gama-iarrainn ach cha tèid a leaghadh anns na h-inbhean eile.

Theid ath-criostalas iomlan air iarann aig 900 °C.

Nochdaidh am feart-iùil aig 760 °C (an fuarachadh), is theid e à bhi nuair a teasaichear iarann tro am puing sin.

Leaghar iarann, ann an furnais-seidste, a mach a cloich-iùil, le bhi ga losgadh comhla le clach-aoill agus gualan. An luib seo bithidh cuid gualan comh-mheasgta leis an iarann ùr. Nuair a bhitheas an iarann aig inbhe-gama, comh-mheasg an carbon seo le cuid de'n iarann a chruthaich Fe2C3.

Do bhrigh nach eil moran Fe2C3 so-leaghta an iarann ach aig inbhe-gama, bithidh bleideagan ghualain a' cruthachadh ann an meanbh-sructur an iarainn an uair a theid a fhuaradh tro 900 °C.

An luib na bleideagan gualain seo, is stugh so-bhriste a tha ann an iarunn-tilgte, ged a bhitheas am beagan carbaid-iarainn a tha air fagail eadar na criostalan iarainn ri ragachadh a mheanbh-sructar agus aobharachadh feart cruadhaid dha.