Ur-dhubhadh

O Uicipeid
Gearr leum gu: seòladh, lorg
Ur-dhubhadh sa Ghaeilge ri fhaicinn san fhacal na nGall

'S e caochladh fuaime a tha san ur-dhubhadh a gheibhear anns na cànain Ghàidhealach, Gàidhlig na h-Èireann (far an canar úrú ris), Gàidhlig agus gu ìre, sa Mhanannais. Thig guthachadh agus, gu tric, srònachadh air consan 'na chois, mar eisimpleir ceannar gceann "ar ceann" sa Ghaeilge.

Dh'èirich an t-ur-dhubhadh gu eachdraidheil an cois consan srònach (gu h-àirid -n deireannach) a bha air beulaibh consan bacaidh, m.e. an + c, g, d, t, b, p, f.

An dà sheòrsa[deasaich | deasaich an tùs]

Tha dà sheòrsa dheth ann, ur-dhubhadh eachdraidheil agus ur-dhubhadh neo-eachdraidheil. 'S e ur-dhubhadh eachdraidheil a tha sa Ghaeilge agus ur-dhubhadh neo-eachdraidheil a tha ann sa Ghàidhlig.

'S ciall dha sin gun tachair an t-ur-dhubhadh sa Ghaeilge fiù mur eil an consan srònach ri chluinntinn tuilleadh:

ceannar gceann "ar ceann"
teangaseacht dteanga "seachd teangannan"

Ach ann an Gàidhlig, chan fhaighear e ach ma tha an consan srònach ann e fhèin:

ceannar ceann
teangaseachd teangannan

ach

an cù /əŋˈgʱuː/
teangaan teanga /əɲˈdʲʱɛŋgə/

Atharrachadh nam fuaimean[deasaich | deasaich an tùs]

Ged a tha an dearbh fhreumh aig an ur-dhubhadh anns an trì cànan, chan eil e ag obair air an dearbh dhòigh gu buileach.

Gaeilge[deasaich | deasaich an tùs]

'S ann mar seo a dh'atharraicheas na fuaimean sa Ghaeilge:[1]

1. Tha consan casgaidh agus /fˠ, fʲ/ a' dol 'nan consain ghuthach:

Bun-fhuaim Fo ur-dhubhadh Eisimpleirean
/pˠ/ → /bˠ/ pa /pˠaː/ → ar bpá /əɾ bˠaː/
/pʲ/ → /bʲ/ peann /pʲaːn̪ˠ/ → ar bpeann /əɾ bʲaːn̪ˠ/
/t̪ˠ/ → /d̪ˠ/ tús /t̪ˠuːs̪/ → ar dtús /əɾ d̪ˠuːs̪/
/tʲ/ → /dʲ/ teanga /tʲaŋʲə/ → ar dteanga /əɾ dʲaŋʲə/
/k/ → /ɡ/ cú /ku/ → ar gcú /əɾ guː/
/c/ → /ɟ/ ceann /caːn̪ˠ/ → ar gceann /əɾ ɟaːn̪ˠ/
/fˠ/ → /w/ fáth /fˠaː/ → ar bhfáth /əɾ vˠaː/
/fʲ/ → /vʲ/ freagra /fʲɾʲagˠɾˠə/ → ar bhfreagra /əɾ vʲɾʲagˠɾˠə/

2. Tha consan casgaidh guthach a' dol 'na chonsan srònach:

Bun-fhuaim Fo ur-dhubhadh Eisimpleirean
/bˠ/ → /mˠ/
/bʲ/ → /mʲ/ bean /bʲan̪ˠ/ → ar mbean /mʲan̪ˠ/
/d̪ˠ/ → /n̪ˠ/ droim /d̪ˠɾˠiːmʲ/ → ar ndroim /n̪ˠɾˠiːmʲ/
/dʲ/ → /nʲ/
/ɡ/ → /ŋ/ glúin /gˠɫ̪uːnʲ/ → nglúin /ŋɫ̪uːnʲ/
/ɟ/ → /ɲ/

3. Tha an -n 'ga ghlèidheadh ro fhuaimreag:

Bun-fhuaim Fo ur-dhubhadh Eisimpleirean
/eː/ → /nʲeː/ éan /eːn̪ˠ/ → ar n-éan /nʲeːn̪ˠ/
/iː/ → /n̪ˠi/ oíche /iːhə/ → ar n-oíche /n̪ˠiːhə/

An litreachadh[deasaich | deasaich an tùs]

Gaeilge[deasaich | deasaich an tùs]

A chionn 's gur e ur-dhubhadh eachdraidheil a tha ann sa Ghaeilge, 's mar sin cha ghabh a thomhas, thèid a sgrìobhadh ann:

  • peann → ar bpeann
  • bean → ar mbean
  • tigh → ar dtigh
  • droim → ar ndroim
  • ceann → ar gceann
  • glúin → ar nglúin
  • fuinneog → ar bhfuinneog
  • éan → ar n-éan

Gàidhlig[deasaich | deasaich an tùs]

A chionn 's nach fhaighear e sa Ghàidhlig ach an cois an uilt agus grunn fhaclan sònraichte eile (an, nan, gun), cha dèid a sgrìobhadh ann agus cleachdaidh gach duine an t-ur-dhubhadh a-rèir a dhual-chainnt fhèin:

  • peann → am peann
  • bùth → am bùth
  • taigh → an taigh
  • druim → an druim
  • ceann → an ceann
  • glùn → an glùn

Tha glè bheag de dh'fhaclan ann far am faicear iarmaid an ur-dhubhaidh ann an àitichean far nach biodh dùil a-rèir riaghailtean a' chànain an-diugh. 'S e cruthan reòite a chanar ris a leithid seo de dh'fhacal. Mar eisimpleir, tha an cruth a bheil a' tighinn on ghnìomhair fuil (cf. Gaeilge an bhfuil) gu eachdraidheil, le ur-dhubhadh an f → bh.

Faic cuideachd[deasaich | deasaich an tùs]

Iomraidhean[deasaich | deasaich an tùs]

  1. Ó Siadhàil, M., Wigger, A. Córas Fuaimeanna na Gaeilge (1975, air ath chlò-bhualadh 1983) Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath