Ceimigeachd

O Uicipeid
(Air ath-sheòladh o Dùileòlachd)
Gearr leum gu: seòladh, lorg
Fullerene-C60

Is e ceimigeachd saidheans nan stuthan agus an eadar-oibre aige le lùths, gu h-àraid na dòighean mar a dhealbhas dadaman, moileciuilean, agus na buadhannan aig ceimigean. Tha e a' dèiligeadh le stuth, mar eileamaidean, meatailtean agus ciamar a tha iad ag obair le chèile.

Is e a tha anns a' cheimidh (neo poitearachd), an sgoil a sgrùdas na comh-gnìomhan a bhitheas stuthan eadar-dhealaichte a' dèanamh nuair a thèid measgachadh orra.

Tha h-uile nì anns an t-saoghal nàdarra dèanta suas a dadamain. Is e a tha ann an dadmann am mìr a bu lugha de susbaint air bith.

Ma thèid measgachadh air dà shusbaint a tha co-gnìomhachd ri chèile, thèid gnìomh-cheimidh air adhart a bhitheas a' caitheamh na susbaintean tòisichidh agus a' cruthachadh susbaintean eile. Bithidh na comh-gnìomhan a' tachairt eadar dadamain fa-leth, airson aobharan ceangailte ri gèilleadh, glacadh agus co-phàirteas de na electronaibh bhalantais aca.

Dadamain[deasaich | deasaich an tùs]

Tha gach dadmann dèanta suas de mìrean fo-dadamanachd. Tha trì seòrsa dhaibh: Proton, Niùtron agus Eleactron. Is i an ealactron a tha bu chudthromach ann an sgoil a' cheimidh.

  • Is tomad a' phrotoin aonad (1) agus tha urchair dealanachd dearbhachd ( + )air.
  • Is tomad an niùtroin aonad (1) agus chan eil urchair dealanachd air.
  • Is tomad na h-eleactroin 1/1850 agus tha urchair dealanachd aichill ( - )oire.

Is eagar an dadmann, niùclas tomadach de protonaibh agus niùtronaibh, le na h-eleactronaibh eagaraichte an sligean a tha ga chuairteachadh. An co-mheas le meud an niùclas tha tarsainnead nan sligean fuathasach mòr.

Ri gach proton anns an niùclas bidh niùtron. Ri gach proton anns an dadmann bidh eileactron. Mar sin bithidh na urchairean dealanachd anns an dadmann an cothrom ri chèile agus cha bhi urchair air an dadmann fhèin, (cho fad 's a tha i saor

Artagailean eile[deasaich | deasaich an tùs]

Clàr pillteach
H He
Li Be B C N O F Ne
Na Mg Al Si P S Cl Ar
K Ca Sc Ti V Cr Mn Fe Co Ni Cu Zn Ga Ge As Se Br Kr
Rb Sr Y Zr Nb Mo Tc Ru Rh Pd Ag Cd In Sn Sb Te I Xe
Cs Ba * Hf Ta W Re Os Ir Pt Au Hg Tl Pb Bi Po At Rn
Fr Ra ** Rf Db Sg Bh Hs Mt Ds Rg Cn Uut Fl Uup Lv Uus Uuo
* La Ce Pr Nd Pm Sm Eu Gd Tb Dy Ho Er Tm Yb Lu
** Ac Th Pa U Np Pu Am Cm Bk Cf Es Fm Md No Lr


Na h-eileamaidean[deasaich | deasaich an tùs]

Is e eileamaid a tha ann gach seòrsa bun-stugh. Tha na h-eileamaidean roinnte eadar meatailtean agus ana-mheatailtean. Is atam an aonad bu lugha de gach eileamaid, agus tha gach atam dèanta suas de niuclas, agus "sligean dealanaich" a tha gan chauirteachadh. Tha gach atam fa-leth na staid as cunbhalach nuair a tha na sligean dealanaich aice làn- neo ban. Is feart de meatailtean, gun choisinn iad inbhe cunbhalas le toirt seachad na dealanaich a tha anns an slige a-muigh aca, agus is feart de ana-mheatailtean gun choisinn iad cunbhalas le gabhail na dealanaich a tha dith orra a lionaich na slige-dhealain a-muigh aca.

Nuair a thig meatailt agus ana-mheatailt còmhla, cruthaichear bann ionachd eadarra. Tha sin ri radh gu gèill an meatailt dealanach (aich) chun ana-mheatailt, a' fagail slige a-muigh a' mheatailt ban agus slige a-muigh an t-ana mheatailt lán. Air sgaths gu bheil an meatailt air call dealanach, thig urchair dearbhach air, agus thèid urchair diùltach (air sgath na dealanaich air barrachd) air an ana-mheatailt. Canar ionnann ri na mirean seo. Tha an difir eadar na h-urcharan aig aobharachadh co-tharruing agus bann làidir eadar nan atamain meatailt agus ana-mheatailt, chanar bann ionachd ris.

Samhla Ainm anns an Seotal Ainmean eile
1 H Haidridean Hàidhdreaidean (Faclair Beag)
2 He Helium
3 Li Litium
4 Be Beirilium
5 B Bòron
6 C Carbon Gualan
7 N Naitridean Naidhtreoidsean (Faclair Beag), Mear-shalann-gintinn (Dwelly)
8 O Ogsaidean àile-bheathail (Dwelly), beath'-aile (Dwelly)
9 F Fluarain
10 Ne Neon Nìtheon (Faclair Beag)
11 Na Sodium Sòidium (Faclair Beag)
12 Mg Magnesium Maignéiseam (Faclair Beag)
13 Al Aluiminium Alman (Dwelly, Faclair Beag), Alùmanum (Faclair Beag)
14 Si Sileacon
15 P Fosfaras
16 S Sulfar Pronnasg (Dwelly, Faclair Beag), Pronnastan (Dwelly, Faclair Beag), Grunnastal (Dwelly)
17 Cl Clòrain
18 Ar Argon
19 K Potasium Potaiseam (Faclair Beag)
20 Ca Calcium Cailceam (Faclair Beag)
21 Sc Scandium
22 Ti Titanium
23 V Bhanadium
24 Cr Cròmium Cròm (Faclair Beag)
25 Mn Mangaineis
26 Fe Iarann
27 Co Còbalt
28 Ni Niceal
29 Cu Copar
30 Zn Sinc Sionc (Faclair Beag)
31 Ga Gailium
32 Ge Gearmainium
33 As Arsnaig
34 Se Selenium
35 Br Bròmain
36 Kr Criopton
37 Rb Ruibidium
47 Ag Airgead
48 Cd Cadmium
49 In Indium
50 Sn Staoin
51 Sb Antamonaidh Antamon (Faclair Beag), Leth-mheinn (Faclair Beag, Dwelly)
52 Te Telurium
53 I Aidhodain
54 Xe Senon
74 W Tungstan
79 Au Òr
80 Hg Mearcair Airgead-beò (Faclair Beag, Dwelly), Beò-airgead (FB), Airgead-luaisgeadh (FB)
81 Tl Tailium
82 Pb Luaidhe Luaidh (Faclair Beag, Dwelly)
83 Bi Biosmat
84 Po Polonium
85 At Astatain
86 Rn Radon
92 U Uranium